Skrivena u šumama i na rubovima njiva, stara groblja u slivu reke Ljig dugo su bila prepuštena zaboravu. Danas su, zahvaljujući saradnji arheologa i stručnjaka za prostorno planiranje, objedinjena u interaktivnoj Story Map platformi – „Groblja svedoci velikih seoba Srba u slivu reke Ljig“, koja otkriva tragove seoba i promene naseljavanja kroz vekove. Na ovaj način, Ljig je možda prvo mesto u Srbiji čije je kulturno nasleđe predstavljeno kroz vizuelni prikaz.
Interaktivna mapa nastala je kao rezultat terenskih istraživanja i prikupljanja podataka o starim grobljima za doktorski rad arheologa Aleksandra Đukića. U slivu reke Ljig, od njenog izvora u selu Ba do ušća u Kolubaru nedaleko od Lajkovca, Đukić je istražio i popisao 97 nekropola u 46 naseljenih mesta.
Možda vas zanima
Od toga se 27 naselja sa ukupno 56 popisanih grobalja nalazi na teritoriji ljiške opštine. Na području Lazarevca i Gornjeg Milanovca popisano je po 11 nekropola, dok ih je u Lajkovacu devet. Ova groblja formirana su u periodu od 13. do 19. veka, a na pojedinima se sahranjivanje obavlja i danas.
‘’Značaj ovog istraživanja za očuvanje kulturnog nasleđa u ovom momentu se ogleda u tome što će dobar deo ovih grobalja biti unet u elektronske i druge baze, gde će biti zabeleženi svi poznati podaci o njima, od onih arheoloških do etnografskih, odnosno prednja koja često ne opstaju dugo u narodu.
Iz ovoga može uslediti institucionalna zaštita nekih od njih, što bih smatrao velikim uspehom’’, kaže Aleksandar Đukić, koji se za stara groblja i natpise na spomenicima zainteresovao još u detinjstvu. To interesovanje se vremenom razvijalo, da bi na kraju upisao doktorske studije na temu starih grobalja u slivu Kolubare.
Ideja da se rezultati predstave u interaktivnom obliku nastala je iz želje da budu dostupni širem krugu korisnika.
Lazar Tomović, koji je podatke pretočio u digitalnu formu, objašnjava da je tehnička realizacija podrazumevala prikupljanje i sistematizaciju terenskih podataka, njihovu obradu u GIS okruženju, prostornu analizu i kartografsko predstavljanje, te prilgođavanje digitalnoj interaktivnoj platformi Story Map. Poseban izazov, kako kaže, bio je objediniti naučnu preciznost sa preglednošću i pristpačnošću sadržaja namenjenog široj publici.
‘’Kada otvore interaktivnu mapu, korisnici mogu da istraže raspored evidentiranih grobalja, kao i da kroz tekstualne opise i prateće ilustracije steknu uvid u procese pomeranja nekropola u naseljima kroz vreme. Mapa omogućava aktivno istraživanje prostora i bolje razumevanje odnosa između pejzaža, istorijskih kretanja stanovništva i tragova koje su ta kretanja ostavila u prostoru. Pored toga, korisnici mogu da se upoznaju i sa osnovnim geografskim karakteristikama sliva reke Ljig, njegovim prostornim obuhvatom, kao i glavnim pritokama reke Ljig’’, navodi Lazar Tomović sa Instituta za arhitekturu i urbanizam Srbije.
Zbog čega ljudi najčešće odlaze, a zbog čega OSTAJU na selu?
Podaci sa mape pokazuju da su groblja važan trag migracija stanovništva. Pojedine nekropole korišćene su u srednjem veku, druge u kraćim periodima novog doba, dok je najveći broj aktivnih grobalja formiran tokom velikih seoba u 18. veku. Mnoge nekropole nalaze uz stare puteve, a pojedina groblja formirana su na međama između sela, na uzvišenjima ili uz crkvene objekte.
Spomenici su uglavnom izrađivani od kamena iz lokalnih majdana – peščara, sitnozrnog granita, ignibrita i breče, a veoma retko i od krečnjaka. Najčešće su to srednjovekovni kameni krstovi i uspravne ploče, jednostavna kamena obeležja i nadgrobni spomenici iz 18. i 19. veka. Na više lokaliteta uočen je prekid sahranjivanja nakon Velike seobe Srba 1690. godine, kada su stara groblja napuštena, a nova formirana na drugim mestima.
‘’Povezanost grobalja sa seobama stanovništva vidi se po hronološkim okvirima tokom kojih su korišćena. Po tipovima spomenika, zapazio sam da se određeni broj grobalja koristio samo tokom srednjeg veka, drugi jedan mali period tokom novovekovnog perioda, dok se najveći broj aktivnih grobalja formirao tokom 18. i početkom 19. veka, što ukazuje na njihovu povezanost sa seobama 1480, 1536, 1690, 1739, 1788. godine…
Iz svega možemo zaključiti da nesigurna vremena nikada nisu prošla na ovim prostorima i da se naša kultura razvijala u kratkim razmacima, rušena je do temelja i ponovo građena. I pored svega toga, dala je slavna i nezaboravna dela’’, smatra Aleksandar Đukić.
Na istraženom prostoru primetan je veliki broj toponima kao što su Mađarsko/Madžarsko – čak 22 od 97 popisanih lokaliteta nosi taj naziv. Termin Tursko javlja se samo dva puta, i to kao alternativni naziv. Narodna predanja retko objašnjavaju poreklo imena. Ponegde se pominje da su tu živeli Mađari ili da su sahranjeni mađarski vojnici.
Hronološka podudarnost tipova nadgrobnih spomenika i odnos novih nekropola prema starim pokazuju promene u sastavu stanovništva. Veliki broj „mađarskih“ grobalja, prema Đukićevim rečima, ukazuje da su oni koji su ih koristili vremenom migrirali ka Ugarskoj, te je novopridošlo stanovništvo zatečena groblja nazivalo prema odredištu seoba prethodnog stanovništva. Naselja sa prekidima u sahranjivanju, kao što su Ivanovci, to jasno ilustruje.
Ipak, migracije nisu uvek bile jednosmerne – postojali su slučajevi povratka na stara ognjišta nakon što bi prošle ratne opasnosti, a da li je to razlog što se na određenim nekropolama sahranjivanje nastavilo u kontinuitetu, za sada još uvek nije moguće pouzdano potvrditi, zaključuje arheolog Aleksandar Đukić.
Komentari