Nekadašnji div evropskih ravnica i šuma nestao je početkom 17. veka, ali danas životinje koje veoma podsećaju na njega ponovo lutaju rezervatima širom kontinenta. Ipak, nije reč o pravom vraćanju izumrle vrste, već o selektivno uzgojenim govedima koja izgledom i ponašanjem treba što više da nalikuju svom drevnom pretku.
Na prostranim ravnicama Like, nedaleko od jadranske obale u Hrvatskoj, filmska ekipa je 2022. godine zabeležila nesvakidašnju scenu. Kada se stadu goveda približila grupa vukova, bikovi su formirali polukrug, okrenuli rogove prema grabljivicama i iza sebe zaštitili krave i telad.
Možda vas zanima
Zaklon u njihovoj formaciji pronašla je i grupa divljih konja, među kojima je bilo i jedno ždrebe.
Prema rečima holandskog ekologa Ronalda Goderija, koji je decenijama uključen u evropski pokret vraćanja prirode u prvobitno stanje, istorijski izvori ukazuju da su se izumrli turovi branili na sličan način, dok su druge životinje koristile njihovu zaštitu. Međutim, takvo ponašanje do tada nije bilo snimljeno.
Ovaj događaj pokazao je kako vraćanje velikih biljojeda može da obnovi odnose između životinjskih vrsta kakvi u evropskoj prirodi nisu viđeni stotinama, pa možda ni hiljadama godina.
Ali postoji važna napomena: životinje koje danas pasu Hrvatskom, Holandijom, Češkom i Španijom nisu pravi turovi vraćeni iz mrtvih.
Šta je bio tur?
Tur (Bos primigenius) bio je veliko divlje goveče od kojeg potiču današnje domaće rase goveda.
Mužjaci su verovatno bili crni, sa svetlijom prugom duž leđa, dok su ženke imale smeđu boju dlake. Razlika u veličini između polova bila je izražena, a najveći bikovi težili su između 1.000 i 1.250 kilograma. Pojedini su, prema procenama, mogli da dostignu čak tonu i po, zbog čega je tur bio jedan od najtežih kopnenih sisara u Evropi.
Naseljavao je šume, rubove šuma, travnjake i močvarna područja. Gubitak staništa i prekomeran lov postepeno su smanjivali njegovu brojnost.
Do 13. veka preostale populacije mogle su se pronaći uglavnom u Poljskoj, Litvaniji i delovima današnje Bugarske i Rumunije. Početkom 17. veka poslednje poznato krdo živelo je u Jaktorovskoj šumi u Poljskoj.
Poslednja poznata ženka uginula je 1627. godine, čime je ova vrsta zvanično nestala.
Povratak kolubarca: Poduhvat čuvara autohtonih rasa sa Sokolskih planina
Ako je izumro, kako ponovo pase Evropom?
Naučnici nisu klonirali tura niti su uspeli da ožive izvornu vrstu. Umesto toga, primenili su takozvani povratni uzgoj, odnosno pažljivo ukrštanje primitivnih rasa domaćih goveda koje još imaju neke osobine zajedničkog pretka.
Tim predvođen Ronaldom Goderijem odabrao je šest rasa poreklom iz Italije, Portugalije i Španije. Cilj je bio da se selekcijom dobije životinja koja će građom tela, bojom, rogovima i ponašanjem što više ličiti na nekadašnjeg tura.
Nova životinja dobila je naziv tauros. Ime je izvedeno iz grčke i latinske reči taurus, koja znači bik, i holandske reči os, odnosno vo.
Zbog toga nije naučno ispravno reći da je izumrli tur zaista vraćen u život. Taurosi su selektivno uzgojena domaća goveda sa osobinama koje podsećaju na tura, mada ih organizacije za obnovu divljine često predstavljaju upravo pod imenom njihovog izumrlog pretka.
Zašto se uzgajaju životinje nalik turovima?
Ideja nije samo da se dobije goveče koje će izgledati kao praistorijski div. Cilj je da taurosi u prirodi preuzmu ekološku ulogu koju su nekada imali turovi i drugi veliki biljojedi.
Zagovornici ovog pristupa smatraju da manja krda velikih goveda i divljih konja mogu da pomognu obnavljanju evropskih ekosistema. Za razliku od američkog modela, koji se često oslanja na vraćanje vukova i drugih predatora, evropski pristup veliku pažnju posvećuje biljojedima.
Njihova ispaša sprečava da sva otvorena područja zarastu u gusto žbunje i šumu. Dok pasu, gaze i kopaju, životinje stvaraju mozaik niske i visoke vegetacije, ogoljene zemlje i manjih staništa pogodnih za različite biljke, insekte, ptice i druge vrste.
Korist donosi čak i njihova balega. Njome se hrane tvrdokrilci i muve, koji zatim postaju hrana slepim miševima, pticama i jazavcima.
Bikovi prave „teretane” u zemlji
Primitivnije rase goveda pokazuju i ponašanje koje se kod savremenih domaćih goveda ređe viđa. Bikovi rogovima udaraju i razgrću zemlju, stvarajući udubljenja poznata kao „bikovske jame”.
Prema Goderijevim rečima, to su njihove svojevrsne teretane u kojima jačaju mišiće vrata. Takvo ponašanje uglavnom se javlja u prirodno formiranim krdima sa više bikova koji se međusobno nadmeću.
Ova udubljenja kasnije naseljavaju pionirske biljne vrste i insekti koji se gnezde u zemlji, čime se povećava raznovrsnost staništa.
Koliki uticaj bikovi mogu imati na izgled predela pokazao je primer iz Holandije. Na jednom području njihove jame mogle su da se uoče čak i na satelitskim snimcima. Kada su bikovi uklonjeni, nestala su i karakteristična udubljenja.
Novi pokušaj posle kontroverznih Hek goveda
Tauros nije prvi pokušaj da se uzgoji životinja nalik izumrlom turu. Braća Hek su u Nemačkoj tokom dvadesetih i tridesetih godina prošlog veka ukrštala različite rase i stvorila takozvana Hek goveda.
Taj pokušaj ostao je kontroverzan zbog povezanosti sa nacističkim idejama o eugenici. Hek goveda stekla su i reputaciju veoma temperamentnih životinja.
Britanski stručnjak za obnovu prirode Derek Gou držao je manje krdo na svom imanju u Devonu, ali je odustao nakon što su životinje postale opasne. Jednom prilikom na njega je nasrnuo bik, a kretanje kroz prostor u kojem su boravile postajalo je sve rizičnije.
Za taurose se navodi da su mirnijeg temperamenta. U holandskom rezervatu De Maashorst, površine oko 1.300 hektara, žive u prostoru koji redovno posećuju biciklisti, osobe u invalidskim kolicima i druge grupe posetilaca, bez ozbiljnijih incidenata.
Ipak, reč je o velikim i snažnim životinjama koje mogu težiti više od jedne tone. Stručnjaci zato preporučuju da posetioci ostanu udaljeni najmanje 25 do 50 metara i pažljivo prate njihovo ponašanje. Struganje zemlje papcima i naglo pomeranje glave mogu biti upozorenje da se životinji ne treba približavati.
Taurosi se šire evropskim rezervatima
Životinje nalik turovima već se mogu pronaći na ličkim ravnicama u Hrvatskoj, Iberijskom gorju istočno od Madrida, nekadašnjem vojnom poligonu Milovice u Češkoj i u rezervatu De Maashorst u Holandiji.
Postoje i planovi da budu uvedene u Veliku Britaniju, najpre na imanje Dundregan u blizini jezera Loh Nes, a potom i na ostrvo Aran u Škotskoj.
Na imanju Drumadoon na Aranu, koje obuhvata oko 250 hektara obale, šume, vresišta i šiblja, planirano je uvođenje manjeg krda velikih biljojeda. Ideja je da njihove aktivnosti pokrenu prirodne procese i povećaju raznovrsnost staništa.
Arheološki nalazi potvrđuju da su pravi turovi nekada živeli u Škotskoj, čak i na Orknijskim ostrvima, sve do ranog bronzanog doba. Moguće je i da su ih tadašnji ljudi prenosili na ostrva, što je bilo deo dugog procesa pripitomljavanja iz kojeg su kasnije nastala savremena domaća goveda.
Povratak izgleda i uloge, ali ne i izumrle vrste
Priča o taurosima može zvučati kao povratak životinje iz praistorije, ali stvarnost je nešto drugačija. Izvorni tur je izumro i današnje životinje nisu njegovi oživljeni primerci, već rezultat selektivnog ukrštanja postojećih rasa.
Naučnici i ekolozi zato ne vraćaju istu vrstu, već pokušavaju da stvore njenu približnu zamenu – goveče koje izgledom, ponašanjem i uticajem na prirodu podseća na nekadašnjeg diva evropskih šuma i ravnica.
Taurosi možda nisu pravi turovi, ali bi mogli da preuzmu deo njihove davno izgubljene uloge i pomognu u stvaranju raznovrsnijih, prirodnijih evropskih predela.
Izvor: Discover Wild Life
Komentari